تنشهای نظامی ایجاد شده بین ایران و آمریکا و رویدادهای پس از آن، برای صنعت جهانی خودرو بیش از یک تیتر خبر سیاسی است. نبرد نظامی و مسدود شدن تنگه هرمز، یک شوک به سیستم زنجیره تامین خودروسازان محسوب میشود. هزینههای انرژی و چشمانداز بازارهای مناطق مختلف، اکنون در سایه این شوک قرار گرفتهاند. خبرگزاری چینی Gasgoo Auto News در گزارشی به بررسی جنگ و پیامدهای آن بر بازار خودرو در ایران و دیگر مناطق جهان پرداخته است.
در ایران، نمایندگیهای فروش خودرو با واقعیت تلخی دست و پنجه نرم میکنند. ایران برای سالها به عنوان یک بازار جزیرهای شناخته شده بود؛ یعنی بازاری که از سایر مناطق جهان جدا افتاده است و ارتباط مستقیمی با دیگر بازارها ندارد. این بازار با ظرفیت فروش میلیونی در سال ۲۰۲۵ برای مدتی کوتاه احیا شد اما اکنون دوباره در وضعیت انجماد ناشی از مه غلیظ جنگ قرار گفته است.
ایران به عنوان یکی از اعضای کلیدی اوپک و دروازهبان تنگه هرمز، با هر لرزش ژئوپلیتیکی، امواجی را ایجاد میکند که بسیار فراتر از تصمیمات خرید خودرو در بازار محلی است. این بحران، شریانهای تامین نفت خام جهانی و به طبع آن، مواد اولیه حیاتی برای صنعت خودرو را تحت فشار قرار میدهد.
برای صنعت خودروی چین، ایران زمانی سرزمین فرصتها بود؛ بازاری که از یک معدن طلا در آغاز قرن، حالا به یک مطالعه موردی (Case Study) در مدیریت ریسک تبدیل شده است. اکنون این بازار، تابآوری استراتژیک و بلوغ خودروسازان چینی را به بیرحمانهترین شکل ممکن آزمایش میکند.
شکوفایی شکننده در یک بازار منزوی
بازار خودروی ایران جایگاهی منحصربهفرد در خاورمیانه دارد. در حالی که کشورهای ثروتمند حاشیه خلیج فارس مانند عربستان سعودی و امارات در دو سال گذشته بر توسعه خودروهای الکتریکی و عرضه گسترده خودروهای لوکس متمرکز بودهاند، تصویر ایران کاملاً متفاوت است.
دادههای Gasgoo Auto نشان میدهد که در سال ۲۰۲۴، کل فروش خودرو در خاورمیانه به مرز ۳ میلیون دستگاه رسید. در این میان، ایران به تنهایی ۹۹۰ هزار دستگاه فروش داشت و جایگاه بزرگترین بازار منطقه را به خود اختصاص داد. با این حال، منطق حاکم بر این بازار با همسایگانش تفاوت اساسی دارد. این بازار نه بر اساس تجارت آزاد، بلکه در شکافهای ناشی از تحریمهای شدید بینالمللی شکل گرفته و توسط دو غول داخلی قبضه شده است.
تنگه هرمزبازار خودرو ایران با دو واژه انحصار و تحریم آشنا است. ایرانخودرو و سایپا سهم ۷۰ الی ۸۰ درصدی از این بازار دارند. سهم این دو خودروساز از بازار خودرو ایران در سال ۲۰۲۵ معادل ۷۰٪ بوده است. تحریمهای غربی، زنجیره تامین خودروهای وارداتی را به شدت محدود کرده و خروج مکرر برندهایی نظیر رنو و پژو-سیتروئن، گزینههای مصرفکنندگان را به حداقل رسانده است. اقتصاد ایران نیز درگیر تورم است. فشار تحریمها بر اقتصاد باعث شده تا مصرفکنندگان به شدت نسبت به قیمت حساس شوند و خودروهای اقتصادی به کلاس غالب بازار تبدیل شوند.
اگرچه تولید و فروش خودرو در ایران در سال ۲۰۲۵ توانست دوباره از مرز یک میلیون دستگاه عبور کند، اما تشدید درگیریهای ژئوپلیتیک ترمز این روند را کشید. اختلال در زنجیره تامین، نوسانات ارزی و فروپاشی اعتماد مصرفکننده، شریان حیاتی این بازار را قطع کرده است.
مرگبارتر از همه موارد، «خفگی» فیزیکی ناشی از انسداد تنگه هرمز است. این گلوگاه که ۲۰ درصد نفت دریایی جهان از آن عبور میکند، شاهرگ واردات قطعات خودرو نیز هست. برای صنعتی که به شدت به مونتاژ قطعات وارداتی وابسته است، قطع شدن این مسیر به معنای توقف خطوط تولید است.
رقابت برای بقا؛ وضعیت لشکر خودروسازان چینی چگونه است؟
با خروج تدریجی برندهای فرانسوی، خودروسازان چینی توانستند جای خالی آنها را پر کنند. در سال ۲۰۲۵، سهم برندهای چینی از بازار ایران به ۱۹.۷ درصد رسید، در حالی که سهم فرانسویها به ۱۱.۴ درصد سقوط کرد.
در سال ۲۰۲۵، چین ۱۶۴ هزار خودروی سواری به صورت کامل یا قطعات منفصله به ایران صادر کرد. موفقیت آنها تنها به دلیل قیمت رقابتی نبود، بلکه بهینهسازی خودروها برای شرایط خاورمیانه، مانند تقویت سیستم تهویه برای گرمای شدید، استفاده از مواد ضدخوردگی و تنظیمات خاص سیستم تعلیق نیز در این موفقیت نقش کلیدی داشت.
چری تیگو ۲ با منجمد شدن بازار به دلیل جنگ، تورم بالا و بحران تخصیص ارز در اوایل سال ۲۰۲۶، بسیاری از برندهای چینی روند خروج از این بازار و کاهش ضرر را آغاز کردند. وقتی سیستم پولی یک کشور در آستانه فروپاشی باشد، سودهای ثبت شده روی کاغذ عملاً بیارزش هستند، چرا که امکان خروج سرمایه وجود ندارد. اکنون، انتقال تمرکز به بازارهای باثباتتری مانند آسیای جنوب شرقی، اقدامی منطقیتر به نظر میرسد.
سونامی در زنجیره تامین جهانی
تشدید جنگ، فراتر از مرزهای ایران، از طریق مویرگهای زنجیره تامین به کل صنعت جهانی خودرو سرایت خواهد کرد. جهش قیمت نفت مستقیماً هزینه تولید خودروهای درونسوز را بالا میبرد. علاوه بر این، افزایش قیمت نفت باعث گرانی مشتقات پتروشیمی (پلاستیک، لاستیک و تایر) شده و حاشیه سود خودروسازان را میبلعد.
ایران تنها یک تولیدکننده نفت نیست، بلکه صادرکننده کلیدی مواد معدنی است. به عنوان مثال، اختلال در صادرات کانی سلستین (Celestite) که در تولید آهنرباهای موتور خودروهای الکتریکی کاربرد دارد، میتواند هزینههای تولید و زمانبندی تحویل خودروهای برقی در جهان را مختل کند.
بازار خودرو بسته شدن تنگه هرمز و تنشها در دریای سرخ، هزینه حملونقل به اروپا و خاورمیانه را به شدت افزایش داده و حق بیمهها را دو برابر میکند.
آسیب احتمالی به زیرساختهای تولید تراشه در رژیم صیهونیستی به عنوان یکی از پایگاههای مهم جهانی میتواند بحران کمبود ریزتراشههای خودرویی را تشدید کند. از سوی دیگر، تهدید آمریکا مبنی بر اعمال تعرفههای تنبیهی، ریسک تحریمهای ثانویه را برای تمام شرکتهای فعال در منطقه افزایش میدهد.
درسهایی از دوران فعلی
از نگاه تحلیلی در مارس ۲۰۲۶، بازار خودروی ایران در کوتاهمدت دیگر یک بازار تجاری عادی نیست. با آشفتگی نظم اجتماعی، فروپاشی اعتبارات و تداوم درگیریهای نظامی، مصرف خودرو عملاً متوقف شده است. برای خودروسازان چینی، سوال این نیست که چه تعداد خودرو میتوانند بفروشند، بلکه دغدغه اصلی حفظ داراییهای موجود و ارائه خدمات پس از فروش به مشتریان فعلی است.
صنعت خودرو در میانمدت و بلندمدت، خودروسازانی که از این طوفان عبور کنند، به بلوغ بیشتری خواهند رسید. این بحران به صنعت خودرو میآموزد که جهانیشدن، جادهای هموار و فرششده با طلا نیست، بلکه مسیری پر از میدانهای مین ژئوپلیتیک است. برای شرکتهایی که هنوز در این بازی حضور دارند، دستیابی به بقا یک پیروزی بزرگ محسوب میشود.
