تغییرات بنیادین در توزیع بنزین و محدودیت کارت سوخت در ۱۱ استان
ساختار توزیع سوخت در کشور با هدف شفاف‌سازی و مدیریت مصرف وارد مرحله جدیدی شده است. طرح محدودسازی استفاده از کارت اضطراری جایگاه‌های سوخت که در ابتدا به عنوان یک طرح آزمایشی مطرح بود، اکنون با سرعت در حال تسری به مناطق مختلف کشور است. استفاده از کارت سوخت شخصی به نهادهای متولی اجازه می‌دهد تا با دقت بالایی الگوهای مصرف را رصد کرده و گلوگاه‌های عرضه خارج از شبکه را شناسایی کنند. در تفاوت ساختاری این دو روش باید اشاره کرد که هنگام استفاده از کارت شخصی، تمام مختصات سوخت‌گیری شامل مشخصات خودرو، استان مبدا و مقصد، زمان دقیق و میزان برداشت یارانه‌ای یا آزاد در سامانه‌های یکپارچه ثبت می‌شود. این در حالی است که تراکنش‌های مبتنی بر کارت اضطراری جایگاه‌ها، عملاً هیچ دیتای قابل اتکایی از مصرف‌کننده نهایی ارائه نمی‌دهند و فضا را برای انحراف سوخت از شبکه رسمی فراهم می‌کنند.
اجرای این طرح محدودکننده در فاز نخست از استان کرمان کلید خورد و پس از ارزیابی نتایج اولیه، دامنه آن به استان‌های مرزی و استراتژیک سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی کشیده شد. با آغاز آبان‌ماه، وزارت نفت تصمیم گرفت هشت استان دیگر شامل هرمزگان، یزد، آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، خراسان شمالی، خراسان رضوی، اردبیل و کردستان را نیز به این فهرست اضافه کند تا مجموع استان‌های مشمول به ۱۱ مورد برسد. یکی از چالش‌های عملیاتی در این ۱۱ استان، تغییر ناگهانی عادت سوخت‌گیری شهروندان است که در روزهای نخست به شکل‌گیری صف‌های مقطعی منجر شد، اما از سوی دیگر، کاهش محسوس خروج غیرقانونی بنزین از جایگاه‌های مرزی، دستاورد اقتصادی مهمی برای شبکه توزیع به همراه داشته است. مقامات اجرایی امیدوارند با تثبیت این شرایط، تعادل میان عرضه و تقاضا در این مناطق پرتردد برقرار شود.
استثنا شدن تهران و رویکرد متفاوت پایتخت در توزیع سوخت
در میان تغییرات گسترده در سطح استان‌ها، کلان‌شهر تهران فعلاً از اجرای طرح محدودسازی کارت‌های جایگاه مستثنی شده است. دلیل اصلی این معافیت، اجرای موازی طرح «شناسه‌دار کردن سوخت‌گیری» در پایتخت است. با توجه به حجم عظیم تردد روزانه در تهران و پیچیدگی‌های لجستیکی ناوگان حمل‌ونقل شهری، حذف ناگهانی کارت‌های آزاد می‌توانست به بحران‌های ترافیکی در جایگاه‌ها منجر شود. رویکرد فعلی در تهران نشان‌دهنده یک انعطاف‌پذیری استراتژیک در مدیریت مصرف است که مانع از ایجاد شوک‌های روانی به بدنه پرمصرف‌ترین شهر کشور می‌شود؛ با این حال، حفظ این کارت‌ها در پایتخت همچنان ریسک نشت سوخت به واسطه فقدان شفافیت تراکنش‌ها را به همراه دارد که نیازمند نظارت‌های هوشمندتر است.
معرفی سهمیه سوم؛ ساختار جدید قیمت‌گذاری و تخصیص بنزین
برای جبران محدودیت‌های ایجاد شده در استفاده از کارت‌های آزاد جایگاه‌ها، ساختار جدیدی برای شارژ کارت‌های سوخت شخصی تعریف شده است. تا پیش از این، رانندگان تنها با دو نرخ یارانه‌ای و آزاد سروکار داشتند، اما اکنون لایه سومی به سبد سوخت خانوار اضافه شده است. بر اساس معماری جدید، سهمیه پایه همچنان ۶۰ لیتر با نرخ هر لیتر ۱۵۰۰ تومان باقی مانده است. پس از اتمام این سهمیه، رانندگان می‌توانند از ۵۰ لیتر بنزین با نرخ دوم یعنی هر لیتر ۳۰۰۰ تومان استفاده کنند. تغییر اصلی در گام بعدی رخ می‌دهد؛ جایی که یک اعتبار ۵۰ لیتری جدید با نرخ سوم، یعنی هر لیتر ۱۰۰۰۰ تومان به صورت مستقیم در کارت سوخت شخصی خودروها شارژ می‌شود.
این سیاست سه‌نرخی، از یک سو نگرانی رانندگان پرمصرف بابت اتمام کامل سهمیه را برطرف می‌کند و از سوی دیگر، بار مالی سنگینی را برای مصارف مازاد بر الگوی استاندارد به همراه دارد. تحمیل بنزین ده‌هزار تومانی به عنوان آخرین لایه مصرف، یک اهرم اقتصادی قدرتمند برای کنترل تقاضاست که مستقیماً رفتار رانندگی و میزان تردد خودروهای شخصی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. در ادامه جزئیات سهمیه‌های سه‌گانه در قالب جدول ارائه شده است:
| نوع سهمیه تخصیصی | حجم بنزین (لیتر در ماه) | نرخ مصوب (تومان بر لیتر) |
|---|
| سهمیه اول (یارانه‌ای پایه) | ۶۰ | ۱۵۰۰ |
| سهمیه دوم (آزاد یارانه‌ای) | ۵۰ | ۳۰۰۰ |
| سهمیه سوم (اضطراری شخصی) | ۵۰ | ۱۰۰۰۰ |
منبع جدول: اطلاعیه رسمی سهمیه‌بندی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی
سازوکار تامین سوخت برای ناوگان تاکسی‌های اینترنتی
یکی از آسیب‌پذیرترین اقشار در برابر تغییرات سیاست‌های سوختی، رانندگان تاکسی‌های اینترنتی هستند. این ناوگان به دلیل ماهیت شغلی خود، پیمایش ماهانه بسیار بالایی دارد و سهمیه‌های عادی پاسخگوی نیاز آن‌ها نیست. در طراحی معماری جدید توزیع بنزین، سهمیه ویژه‌ای متناسب با مسافت طی‌شده برای این گروه در نظر گرفته شده است. این تخصیص هوشمند، مانع از توقف خدمات‌رسانی در پلتفرم‌های حمل‌ونقل می‌شود و پایداری سفرهای درون‌شهری را تضمین می‌کند؛ هرچند محاسبه این سهمیه با نرخ سوم (ده‌هزار تومانی) همچنان حاشیه سود این رانندگان را کاهش می‌دهد و فشارهای معیشتی خاص خود را به دنبال دارد.
طبق هماهنگی‌های سیستمی میان شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی و وزارت نفت، دیتا‌بیس پیمایش رانندگان به صورت ماهانه پایش شده و سهمیه متناظر مستقیماً در کارت سوخت راننده اعمال می‌شود. رانندگانی که در طول ماه بین ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلومتر فعالیت داشته باشند، ۱۰۰ لیتر بنزین با نرخ سوم دریافت می‌کنند. این رقم برای پیمایش‌های بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر به ۲۰۰ لیتر افزایش می‌یابد و کاربرانی که رکورد بیش از ۳۰۰۰ کیلومتر پیمایش را ثبت کنند، بالاترین سقف حمایتی یعنی ۳۰۰ لیتر سوخت دریافت خواهند کرد.
| میزان پیمایش ماهانه در شبکه (کیلومتر) | حجم سهمیه تخصیصی نرخ سوم (لیتر) |
|---|
| ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ | ۱۰۰ |
| ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ | ۲۰۰ |
| بیش از ۳۰۰۰ | ۳۰۰ |
منبع جدول: طرح تخصیص سوخت ناوگان اینترنتی
تکلیف مسافران در جاده‌ها و راهکارهای جایگزین سوخت‌گیری
حیاتی‌ترین پرسشی که با اجرای طرح محدودسازی کارت‌های آزاد مطرح می‌شود، وضعیت مسافران بین‌شهری و رانندگان ترانزیت است. فردی که از مبدا تهران به مقصد استان‌های دوردستی نظیر آذربایجان شرقی یا هرمزگان سفر می‌کند، در صورت اتمام سهمیه‌های شخصی (اعم از یارانه‌ای، آزاد و اضطراری ده‌هزار تومانی) یا حتی مفقود شدن کارت سوخت خود، با بن‌بست حرکتی مواجه خواهد شد. توقف خودروها در جاده‌های ترانزیتی به دلیل فقدان سوخت، نه تنها ایمنی راه‌ها را به خطر می‌اندازد، بلکه به نارضایتی‌های اجتماعی دامن می‌زند. در صورت استقرار راننده در یکی از ۱۱ استان مشمول طرح که پمپ‌بنزین‌های آن فاقد کارت آزاد عمومی هستند، نیاز به یک پروتکل اضطراری برای جلوگیری از زمین‌گیر شدن مسافران کاملاً محسوس است.
برای جلوگیری از این بحران، سیاست‌گذاران یک شبکه سوخت‌رسانی پشتیبان را در مسیرهای مواصلاتی طراحی کرده‌اند. جایگاه‌های منتخبی در طول جاده‌ها و محورهای منتهی به شهرهای زیارتی و توریستی مشخص شده‌اند که مجوز نگهداری محدود کارت‌های اضطراری را دارند. این تدبیر عملیاتی تضمین می‌کند که جریان سفر در شبکه‌های جاده‌ای کشور متوقف نشود. با این حال، اطلاع‌رسانی دقیق در خصوص جانمایی این جایگاه‌های منتخب همچنان دچار ضعف است و رانندگان برای پیدا کردن پمپ‌بنزین‌های دارای کارت آزاد ممکن است مسافت‌های اضافه‌ای را طی کنند که خود موجب اتلاف وقت و انرژی می‌شود.
روابط عمومی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی در واکنش به دغدغه سفرهای بین‌شهری و شرایط خاص جاده‌ها، به صورت رسمی اعلام کرده است:
مناطق اعلام شده در ۱۱ استان که استفاده از کارت اضطراری جایگاه برای مدیریت مصرف محدوده شده، باید تدابیر لازم را اتخاذ کنند که کارت سوخت اضطراری در جایگاه‌های منتخب موجود باشد و شهروندان در صورت نیاز استفاده کنند. طرح انتقال سهمیه بنزین کارت آزاد جایگاه‌ها به کارت شخصی در خراسان رضوی، با پیش‌بینی تمهیدات ویژه و کارت‌های اضطراری در مسیرهای منتهی به مشهد مقدس اجرا شد تا هیچ خودرویی بدون بنزین در جاده‌ها و جایگاه‌ها نباشد.
